Blog | Mantelzorg als oorzaak van werkstress

Werkstress is een nationale epidemie aan het worden. Verontrustende cijfers over het aantal mensen met burn-out klachten lijken daarbij slechts het topje van de ijsberg. Uit de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden blijkt dat maar liefst 20% van alle werknemers dergelijke klachten heeft ¹. In een recent rapport benoemen het RIVM en TNO acht redenen waarom werkstress onder de beroepsbevolking alleen maar zal toenemen ². In deze blog bespreken we één van die redenen: de combinatie van werk en mantelzorg.

Nederland telt een groot aantal mantelzorgers. Steeds vaker horen we dat deze zorgtaken leiden tot aanzienlijke stress. Mantelzorg is immers niet vrijblijvend; anderen zijn direct en doorlopend afhankelijk van deze zorg. Omdat de zorgtaken onafgebroken doorgaan, is even afstand nemen niet eenvoudig. Volgens het eerder genoemde rapport van het RIVM en TNO is mantelzorg de komende jaren dan ook een voorname bron van toenemende werkstress.

Mantelzorg in cijfers

Het is bijna ‘normaal’ geworden dat veel mensen op de één of andere manier mantelzorg verlenen. Daarnaast hebben veel mantelzorgers ook nog een betaalde baan. Hierbij enkele cijfers om de omvang te illustreren:

Aantal mantelzorgers in Nederland	± 4,4 miljoen
Mantelzorgers met betaald werk	± 900.000 (20% van alle mantelzorgers)
Gemiddeld aantal uren mantelzorg per week	13 uur
Gemiddeld aantal uren mantelzorg per week door mensen met een betaalde baan	9 uur
Percentage mantelzorgers dat aangeeft overbelast te zijn	40%

Redenen om na te denken over mantelzorgbeleid

Dat veel werkenden mantelzorg verlenen heeft ook gevolgen voor de organisaties waar zij werken. De redenen om over mantelzorgbeleid na te denken liggen dan ook voor het oprapen. De belangrijkste zijn in dit verband de volgende:

• De combinatie van vergrijzing en het appel op zelfredzaamheid
  Door de vergrijzing neemt het aantal ouderen toe dat tijdelijk of langdurig ondersteuning nodig heeft. In 2020 was volgens het CBS 1 op de 21 mensen in Nederland ouder dan 80 jaar. In 2040 zal dat 1 op de 12 zijn. De kans dat het aantal werkende mantelzorgers zal toenemen, is dan ook zeer groot.
• Burn-out klachten van medewerkers
  De druk op medewerkers leidt vaak tot burn-outklachten, waardoor zij zich aan het einde van de werkdag leeg voelen. Deze druk komt deels voort uit de zorg en ondersteuning die zij buiten het werk aan hun naasten geven; het zorgen voor een ouder, maar ook voor een partner of een kind. Als gevolg hiervan neemt de productiviteit en vitaliteit van medewerkers af, met het risico dat zij langdurig uitvallen. Dit is niet alleen erg vervelend voor de medewerkers zelf, maar ook voor de werkgever.
• Krapte op de arbeidsmarkt
  Door de huidige krapte op de arbeidsmarkt kunnen werknemers kritisch zijn over de werkgevers waarvoor zij willen werken. Maar liefst 92% van de mantelzorgers geeft aan dat mantelzorgbeleid hierin een groot verschil kan maken. Daarnaast zegt 87% dat de aandacht voor de balans tussen werk en privé een belangrijke rol speelt bij hun keuze voor een andere werkgever. Hierdoor wordt de geboden ondersteuning rondom mantelzorg een doorslaggevend criterium voor werknemers, bij het kiezen van een werkgever of het blijven bij hun huidige werkgever ⁴.

Opstellen van beleid rond mantelzorg

Het opstellen van beleid rond mantelzorg bestaat uit drie stappen:

1. Inventarisatie: weten wat er is

• Hoeveel medewerkers hebben mantelzorgtaken?
• Zijn er bepaalde teams of afdelingen met veel mantelzorgers?
• Hoeveel tijd kost mantelzorg hen gemiddeld?
• Wat zijn de indicaties van gerelateerd verzuim en de verzuimkosten?
• Is de werkdruk als gevolg van mantelzorg opgenomen in de RI&E?
• Welke wettelijke regelingen bestaan er voor kort en langdurig zorgverlof?
• Welke voorzieningen bieden gemeenten, zorgverzekeraars, arbodiensten, enzovoort?
• Welke interne regelingen heeft de organisatie, zoals in het personeelshandboek of de cao?

2. Doelen stellen: weten wat je wilt

• Is de zorg voor mantelzorgers opgenomen in het goed werkgeverschap of de missie van de organisatie?
• Heeft het onderwerp prioriteit op de beleidsagenda?
• Zijn er budgetten beschikbaar voor mantelzorgondersteuning?
• Wat zijn zinvolle regelingen voor materiële, financiële of mentale steun?
• Welke regelingen gaan onze medewerkers helpen?

3. Implementatie

• Zet een begeleidingsgroep op met managers, HR en mantelzorgers.
• Maak een informatie- en communicatieplan.
• Betrek deskundigen, zoals mantelzorgorganisaties en -steunpunten.
• Ondersteun leidinggevenden met informatie, begeleiding en training.

Mantelzorg en de rol van de OR

De OR kan een stimulerende rol vervullen bij het bespreekbaar maken van het onderwerp mantelzorg. Denk hierbij aan de volgende acties:

• Onderzoek de effecten van mantelzorg in de RI&E en maak dit onderdeel van het bijbehorende plan van aanpak.
• Bestudeer het personeelshandboek en de cao met betrekking tot mantelzorg.
• Nodig vertegenwoordigers van mantelzorgorganisaties uit en vraag hen om tips om het onderwerp binnen de organisatie bespreekbaar te maken.
• Ga in overleg met HR om een onderzoek te starten naar wat mensen die mantelzorg verlenen, aan ondersteuning van hun werkgever nodig hebben.
• Breng voorbeelden aan van wat andere organisaties doen op dit gebied tijdens het overleg met HR, de preventiemedewerker, bedrijfsarts en de bestuurder.

Met dit onderwerp aan de slag?

Wil jouw OR meer weten over dit onderwerp? Of hebben jullie hulp nodig bij de implementatie van deze tips? Mijn collega’s en ik staan voor jullie klaar! Klik hier om contact op te nemen.

---

1. Van den Heuvel, S. G., Fernandez Beiro, L., & Van Dam, L. M. C. (2023). Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden 2022. TNO. https://monitorarbeid.tno.nl/wp-content/uploads/sites/16/2023/10/NEA-2022-Resultaten-in-Vogelvlucht-1.pdf ↩︎
2. Van Oostrom, S., Soeter, M., Van der Noordt, M., Van Zon, S., Van Moll, E., & Oude Hengel, K. (2024). De impact van maatschappelijke ontwikkelingen op de psychosociale arbeidsbelasting van werkenden. RIVM & TNO. https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2024-0020.pdf ↩︎
3. Centraal Bureau voor de Statistiek. (2023, 29 november). Mantelzorg en vrijwilligerswerk in de zorg. Centraal Bureau Voor de Statistiek. https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/aanvullende-statistische-diensten/2023/mantelzorg-en-vrijwilligerswerk-in-de-zorg ↩︎
4. Van Tienhoven, L., & Kerkvliet, W. (2022). Jaarpublicatie Werk&Mantelzorg 2022-2023. Stichting Werk&Mantelzorg. https://www.werkenmantelzorg.nl/wp-content/uploads/2022/11/WerkMantelzorg-Jaarpublicatie-2022-2023.pdf ↩︎